Halina Walentowicz

Tęsknota za lepszym

Streszczenie

Książka pt. Tęsknota za lepszym. Historiozofia Maxa Horkheimera jest poświęcona rekonstrukcji i prezentacji filozofii społecznej – ze szczególnym uwzględnieniem motywu historiozoficznego – Maxa Horkheimera, jednego z najwybitniejszych filozofów współczesnych, współzałożyciela i dyrektora powstałego w początkach lat 20-tych minionego wieku we Frankfurcie nad Menem Instytutu Badań Społecznych oraz czołowego przedstawiciela formacji intelektualnej zwanej Szkołą Frankfurcką, która wywarła znaczący wpływ na kulturę umysłową XX-go wieku.

Autorka wysuwa i uzasadnia w swej pracy tezę, że filozofia społeczna osnuta wokół krytycznej teorii historii stanowi rdzeń koncepcji filozoficznej frankfurckiego myśliciela. Ponieważ motyw historiozofii przewija się przez całą jego twórczość, książka (złożona z trzech rozdziałów poprzedzonych przedmową) rozpatruje całość spuścizny filozoficznej Horkheimera, poczynając od najwcześniejszych jego pism z przełomu lat 20-tych i 30-tych, po ostatnie, pochodzące z roku 1973. Społeczno-historiozoficzna myśl Horkheimera ulegała na przestrzeni kilkudziesięciu lat ewolucji, którą autorka poddaje szczegółowej analizie, wskazując jej źródło, jakim były burzliwe przemiany dziejowe w XX-tym wieku; książka ujmuje teorię filozoficzną Horkheimera – skoncentrowaną na zagadnieniu historyczności form społecznego współżycia ludzi w rozmaitych jego aspektach: ekonomicznym, politycznym, socjo-psychologicznym, a także antropologicznym i kulturowym – jako dokument epoki. Aczkolwiek stanowisko historiozoficzne Horkheimera ewoluowało, pewien jego rys pozostaje niezmienny – jest nim krytyczny stosunek wobec status quo, płynący z przekonania filozofa, że nowoczesna forma uspołecznienia jest antagonistką tradycyjnie rozumianego człowieczeństwa, zagraża bowiem humanistycznemu przesłaniu kultury europejskiej. Owo przekonanie, że postęp techniczny rodzi w świecie współczesnym duchowe spustoszenie, że coraz bardziej efektywne ujarzmianie przyrody idzie w parze z odhumanizowaniem stosunków międzyludzkich, budzi pragnienie zmiany rzeczywistości społecznej na lepsze, które przenika całą twórczość filozoficzną Horkheimera i w związku z tym jest także elementem wiążącym jego intelektualny dorobek, odznaczający się niezwykłym bogactwem tematyki i różnorodnością formy (lecz z racji antydogmatyzmu filozofa nie zaprojektowany jako zamknięty system), w spójną całość. Tytuł niniejszej pracy: Tęsknota za lepszym...daje wyraz temu, że owo pragnienie lepszego, które Horkheimera nigdy nie opuszcza, stanowi fundament całokształtu jego filozoficznych dokonań.

W przedmowie autorka przedstawia sumarycznie rezultaty analizy Horkheimerowskiej historiozofii w jej rozległych powiązaniach z tradycją filozoficzną, zwłaszcza z dialektyką Hegla, materializmem historycznym Marksa i Engelsa, Kantowską ideą krytycyzmu oraz etyką Schopenhauera; ukazuje swoistość stanowiska filozoficznego Horkheimera oraz proponuje taki sposób jego odczytania, który złożoną myśl czyni jasną i zrozumiałą i dzięki temu uprzystępnia szerokim kręgom potencjalnych czytelników.

Rozdział I dotyczy przedwojennej twórczości Horkheimera; autorka omawia w nim pierwotną wersję teorii krytycznej, eksponując jej przewodnią tezę o ekonomicznych uwarunkowaniach życia społecznego jako kluczu do interpretacji historii, dialektyczną koncepcje prawdy, więź z materialistycznym ideałem ogólnoludzkiego braterstwa, optymistyczną ocenę natury ludzkiej i możliwości człowieka, z drugiej zaś strony opozycyjne nastawienie wobec metafizycznego dogmatyzmu (w tym fideizmu), idealistycznej spekulacji oraz psychologistycznej wykładni dziejów. Jest tu również mowa o tym, że ze sprzeczności epoki mieszczańskiej ujawniających się ze szczególną ostrością we współczesności, wyprowadza Horkheimer możliwość ich przezwyciężenia w socjalizmie, w którego teorii – traktowanej przez filozofa jako antidotum na rosnące na przełomie lat 20-tych i 30-tych zagrożenie totalitarne – na plan pierwszy wysuwa się jedność uspołecznienia i indywidualizmu.

Rozdział II, obejmujący wojenną twórczość Horkheimera, poświęcony jest przede wszystkim analizie Horkheimerowskiej interpretacji genezy i istoty faszyzmu jako modelu XX-wiecznego totalitaryzmu. Horkheimer uznaje totalitaryzm za kulminację społecznego panowania, które określa przebieg całych ludzkich dziejów oraz odciska swe piętno na dorobku kulturowym ludzkości. W tej perspektywie filozof ujmuje dzieje racjonalności europejskiej jako narzędzia władzy, stawiając tezę, iż zdegradowanie myśli do roli narzędzia pozbawia ją społecznego znaczenia i skazuje na degenerację, co w ostatecznym rezultacie prowadzi do barbaryzacji życia społecznego. Degeneracja myśli jest według Horkheimera ściśle sprzęgnięta z widoczną w świecie współczesnym regresją indywidualności, depersonalizacją stosunków międzyludzkich i rosnącą rolą kolektywów.

W rozdziale III, gdzie została rozpatrzona powojenna spuścizna frankfurckiego filozofa, jest mowa głównie o Horkheimerowskiej diagnozie współczesności, czyli o konfrontacji systemów Europy Zachodniej i Wschodniej (w których Horkheimer, mimo wszelkich różnic ocenianych jako powierzchowne, dostrzega rys istotnego podobieństwa) oraz o zagrożeniu totalitarnym związanym z charakterem nowoczesnego uspołecznienia. Przedmiotem rozważań autorki jest tu też przepowiednia przyszłości, w której Horkheimer prognozuje coraz dalej postępującą unifikację i automatyzację życia społecznego w skali całego globu. W rozdziale tym wskazano ponadto modyfikacje, jakim teoria krytyczna uległa w zmienionych realiach społeczno-historycznych po wojnie, co jednak nie naruszyło jej tożsamości ani nie podważyło jednolitości stanowiska filozoficznego Horkheimra, opartej na krytycyzmie wobec stosunków społecznych, które przekreślają autonomię i uwłaczają godności człowieka. W tej części pracy znalazł również odzwierciedlenie wzorzec edukacyjno-pedagogiczny propagowany i realizowany przez Horkheimera w praktyce akademickiej w ostatnim ćwierćwieczu jego życia, kiedy to frankfurcki filozof dojrzał palącą potrzebę stawienia oporu trendom społecznego rozwoju we współczesności, destrukcyjnym dla kultury europejskiej z nieodłącznym odeń ideałem wolności i podmiotowości człowieka.

Spis treści

Przedmowa

I. Teoria krytyczna wobec tradycji i perspektyw dziejowych

1. Program teorii krytycznej

a. Teoria tradycyjna a teoria krytyczna

b. Antropologiczny optymizm i metafizyczny pesymizm materializmu

c. Materialistyczna historiozofia w opozycji do psychologizmu i idealizmu

d. Dialektyka niezamknięta

2. Wizerunek epoki mieszczańskiej

a. Dzieje nowożytnej racjonalności

b. Ambiwalencja świata kapitału

c. Granice emancypacji burżuazyjnej

d. Charakter autorytarny

e. Korzenie terroru

3. Zmierzch czy świtanie

a. Socjalizm: nadzieja i wątpliwości

b. Antyutopizm Horkheimera

c. Sprzeczność między zasadą społeczeństwa kapitalistycznego a jego istnieniem

d. Idea uspołecznienia

e. Problem indywidualizmu

II. Dziedzictwo oświecenia

1.Anatomia faszyzmu

a. Faszyzm prawdą społeczeństwa współczesnego

b. Historia znana a historia podziemna

c. Rozum, który wymaga rezygnacji z myślenia

d. Dzieje indywiduum w kulturze europejskiej

2.Na granicy lepszego

a. Autorefleksja myślenia: pojednanie rozumu subiektywnego i obiektywnego

b. Przypomnienie natury w podmiocie: pojednanie rozumu z naturą

c. O potrzebie skoku z postępu

III. Myśl Maxa Horkheimera po drugiej wojnie światowej

1.Społeczna diagnoza i prognoza czasu zimnej wojny

a. Zachód: koniec historii

b. Wschód: socjalizm pozbawiony dziedzictwa burżuazyjnego

c. Unifikacja Wschodu i Zachodu

d. Współczesność: groźba totalitarnej recydywy

e. Przyszłość: świat totalnie administrowany

2. Teoria Krytyczna w wersji powojennej

a. Rozziew między rozumem teoretycznym i praktycznym

b. Postulat solidarności ludzkości

c. Wychowanie dla nonkonformizmu

d. Antynomie lepszego

Prof. dr hab. Kazimierz Ślęczka

Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Filozofii

Poglądy filozoficzne Maxa Horkheimera są w Polsce szerszym kręgom filozofów, nie mówiąc już o całym środowisku humanistycznym, mało znane. I jak tego dowodzi recenzowana rozprawa, można nad tym ubolewać. W czasach ich wielkiej aktualności nie trafiły do polskiego czytelnika ze względu na nieortodoksyjność prezentowanego w publikacjach twórcy Szkoły Frankfurckiej marksizmu, krytycznego wobec socjalizmu radzieckiego, podobnie zresztą jak pisma z czasów młodości zbliżonego doń węgierskiego marksisty Gyórgya Lukacsa. Dobrze zatem, że dr Halina Walentowicz podjęła się zaprezentowania polskiemu czytelnikowi całego dorobku frankfurckiego neomarksisty. Tym lepiej, że wykonała to zadanie z wielkim znawstwem i w świetnym stylu. W sposób bardzo jasny i przejrzysty, a przy tym zachowujący wszelkie kryteria naukowości, dostarczony zostaje czytelnikowi uporządkowany wykład podstawowych koncepcji Horkheimera.

Oryginalność zamysłu autorki przejawia się w tym, iż, jak pisze w przedmowie (s. 13), dostrzega „ciągłość w rozwoju myśli Horkheimera", który „mimo zmiany poglądów na pewne kwestie [...] do końca swych dni pozostał wierny pierwotnemu przesłaniu teorii krytycznej". Jest to spojrzenie nieczęste, gdyż wśród znawców tego filozofa dominuje przekonanie o pewnej opozycyjności poglądów młodego i starego Horkheimera. Autorka oczywiście owe zmiany i przesunięcia wiernie odnotowuje, niemniej pokazuje, iż u samych podstaw dążeń i działań autora Krytyki rozumu instrumentalnego, dzieła dziś nader aktualnego, występuje od początku do końca „motyw tęsknoty za lepszym życiem" (s. 14), czemu autorka przypisuje rangę najwyższą, skoro zawarła tę myśl w tytule. Oczywiście nie jest to, jak lektura wykazuje, jedyna podstawa rzeczonej ciągłości. Horkheimer także od strony metodologicznej pozostaje konsekwentnym wyznawcą teorii krytycznej, natomiast stosuje ją w odniesieniu do różnych obiektów w zmieniającej się rzeczywistości świata, w którym żyje. Pani Walentowicz dostrzega trzy wyraźnie różne okresy w twórczości Horkheimera i prezentuje je kolejno, pokazując zarówno przesunięcia w perspektywie poznawczej i aksjologicznej filozofa, jak i elementy utrzymujące ciągłość owych poszukiwań. Jest to rzecz jasna kwestia spojrzenia, gdyż przy innej lekturze owe zwroty w twórczości Horkheimera można prezentować jako znacznie bardziej fundamentalne, jednak sposób czytania autorki sprzyja zakwestionowaniu kilku znanych i pozornie oczywistych tez dotyczących myśli tego filozofa. Na przykład nader przekonująco wykazuje, prostując pewne powierzchownie łatwe interpretacje, iż zmiany w poglądach na temat religii nie oznaczają jakiegoś zasadniczego zwrotu czy zgoła przełomu w myśleniu Horkheimera.

Ponadto Horkheimer mówiący jej ustami staje się naprawdę bardziej zrozumiały niż w oryginale, a przy tym chyba jednak nie uproszczony i nie zubożony. Autorka tak wczuwa się w prezentowanego myśliciela - można z pewnością mówić tutaj o pewnej kongenialności - że staje się prawie niewidoczna w większości tekstu rozprawy. Trzeba znać oryginały tej myśli, aby docenić twórcze zdolności rekonstrukcyjne autorki, dowodzące wysokiej klasy umiejętności analitycznych.

Lektura tej publikacji sprawia prawdziwą naukową, ale i literacką satysfakcję. Styl autorki jest wręcz nieskazitelny, znawstwo przedmiotu - ujmujące. Zdolności analityczne - wielkie. Pracowitość - ogromna. A skutek – godzien najwyższej pochwały.

Prof. dr hab. Marek J. Siemek

Uniwersytet Warszawski Instytut Filozofii

Książka ta jest obszerną monografią myśli i twórczości tego wybitnego współzałożyciela Szkoły Frankfurckiej. W prezentacji i analizie jego poglądów autorka nader skutecznie połączyła całościową perspektywę historyczną z wnikliwym wejrzeniem systematycznym w pojęciową i normatywną treść podstawowych kategorii i problemów. Więź tę dobrze ukazuje przejrzysta konstrukcja samej pracy: całość składa się z trzech bardzo obszernych rozdziałów, których rozczłonkowanie z jednej strony trafnie odzwierciedla wewnętrzną konfigurację głównych wątków tematycznych i kręgów problemowych filozofii społecznej Horkheimera, z drugiej zaś adekwatnie zdaje sprawę ze zróżnicowania najważniejszych faz jej historycznego rozwoju.

Jest to intelektualnie dojrzałe i samodzielne studium badawcze, które opiera się na gruntownej znajomości swego przedmiotu i zarówno z uwagi na walory teoretyczno-koncepcyjne jak i pod względem rzetelności naukowego warsztatu dobrze odpowiada najwyższym standardom akademickim.

Dr hab. Stanisław Rainko,

prof. Akademii Pedagogiki Specjalnej w Warszawie

Autorka podjęła się ambitnego zadania, jakim jest krytyczna rekonstrukcja społecznych i historiozoficznych poglądów Maxa Horkheimera. (...) Przedstawiła nam myśliciela ważnego i niepokornego, z całą problematycznością jego rozstrzygnięć i propozycji. Na pochwałę zasługuje w tym względzie rzetelność i wnikliwość rozprawy. Nie pomija ona żadnego istotnego wątku ze skomplikowanej trajektorii, jaką zakreślają pisma Horkheimera. Odbieramy jego myśl niejako w działaniu, w jej zmaganiach z rzeczywistością i wewnętrznych napięciach. Efekt ten wzmacniają walory języka i stylistyki. Rozprawę czyta się z rosnącym zainteresowaniem.

Dodano dnia:3 lutego 2008

Niedawno opublikowane